Op pad met de Razende Reporter tijdens de excursie in Apeldoorn

Start op het Stadhuis

Na een welkomstwoordje van wethouder Danny Huizer, waarbij Wijk van de Toekomst uiteraard ook genoemd is als ondersteuner van de Gelderse warmtetransitie, vertrokken de drie groepen met genodigden in bussen voor ieder hun eigen route. Onderstaand licht de razende reporter een aantal initiatieven/bedrijven uit die hij bezocht heeft.

NewTechPark

De eerste stop was NewTechPark, een plek waar techniek, innovatie en onderwijs samenkomen. Hier leren jongeren en volwassenen hoeveel kansen techniek biedt. Jaarlijks ontvangen ze maar liefst 4000 schoolkinderen. Tijdens ons bezoek was er een kakofonie van enthousiaste klassen die kennismaakten met allerlei technische toepassingen: Van medische apparatuur tot logistieke uitdagingen in de pakkethandel. Kortom, leren, ontdekken en innoveren in Apeldoorn en daarbuiten. Mensen uit zowel het onderwijs als het bedrijfsleven zitten aan het stuur waardoor er een direct toegang tot netwerken is.

Kerschoten

Tijdens de excursie namen we met de bus ook een kijkje in de wijk Kerschoten. In Kerschoten Energieneutraal (KEN) werken bewoners, bedrijven, woningcorporaties en lokale partijen samen aan één doel: een energieneutrale wijk met duurzame warmte door middel van een warmtenet. Kerschoten is een jaren ’60 wijk met 3.000 huishoudens, waarvan veel sociale huur en lagere inkomens. Door de dichtheid van de bebouwing bood de wijk kansen. Al in 2013 sloten actieve bewoners de handen ineen met gemeente en andere partijen en heeft nog altijd een grote rol. De werkgroep Warmte fungeert gedurende het project als klankbordgroep, kozen de warmteleverancier en maakten concreet wat er aan de woningen gebeuren moest en hoe dit gecommuniceerd werd.

Xandra van Lipzig (Energietransitie gemeente Apeldoorn) en Marjolein Tillema (Wijkregisseur Kerschoten) deelden het verhaal van de wijk. Zoals gezegd was een actieve groep bewoners in een vroeg stadium betrokken. Ook de woningcorporaties (1100 woningen) waren voorstander van het warmtenet en wilden investeren. De bron voor het warmtenet is het waterzuiveringsbedrijf RWZI wat vlakbij ligt. Op het RWZI-terrein staan grote warmtepompen die warmte uit effluent halen en aardgas wordt alleen gebruikt als back-up. Een groot buffervat zorgt voor de opslag van warmte, vult zich bij een overschot aan duurzame energie en is goed voor de netbalans, tarieven en biedt zekerheid van levering. In de warmteketen zijn er goede onderlinge afspraken tussen de bronhouder, de warmteproducent, de warmteleverancier en de bewoners en kleine bedrijven. Al met al dus een mooi voorbeeld voor andere wijken.

Momenteel zijn het spannende tijden voor alle betrokkenen in Kerschoten want het principebesluit ligt bij de gemeenteraad. Het college van burgemeester en wethouders neemt een volgende stap in de realisatie van een warmtenet in de wijk Kerschoten en Kerschoten-West. Succes Kerschoten met deze volgende stap!

Naast Kerschoten zijn er in Apeldoorn nog drie andere Wijken van de Toekomst: De Maten, De Parken en Loenen. Daar wordt de komende jaren gestart met de overstap naar duurzame warmte.

Remeha

Remeha heeft de grootste productievloer van warmtepompen van Nederland. Dat is op zich iets om trots op te zijn en wij waren welkom voor een inkijkje op de plek waar ze de Elga Ace hybride warmtepomp maken. De fabriek in Apeldoorn richt zich vooral op de Nederlandse markt waar tot februari 2022 de vraag naar warmtepompen enorm was de afgelopen twee jaar.

Vanwege het feit dat er een daling zit in het aantal dagen per jaar dat het in Nederland kouder van 5 graden is, zit er volgens Rick Bruins (Business Development manager bij Rehema) meer toekomst in hybridepompen dan in all-electric. Rick gelooft in deze oplossing omdat men dan altijd de keuze heeft voor verwarmingsopties en er op deze manier doorgebouwd kan worden vanuit het huidige elektriciteits- en gasnet. Daarnaast is all-electric volgens Rick meer belastend voor het net en het transport van elektriciteit is duurder dan dat van gas.

We dankten Rick voor zijn visie en de rondleiding en vervolgen onze reis. Gaaf om te zien met wat voor precisie en efficiëntie ze hier aan het werk zijn.

Kiwa
Bij de volgende stop doken we weer de techniek in. We reden het Kiwa-terrein op voor een bezichtiging van een huis dat op waterstof verwarmd wordt en het lab, waar Kiwa allerlei warmtepompen test.

Kiwa en Alliander openden in Apeldoorn het Hydrogen Experience Centre: een als woonhuis ingerichte demo- en opleidingslocatie waar vakmensen leren hoe ze de aardgasvoorziening in woonwijken geschikt zouden kunnen maken voor waterstof. Tijdens de tour leerden we veel over de mogelijkheden van waterstof. Zo zijn de leidingen in veel Nederlandse huizen geschikt voor waterstof. Het feit dat waterstofmoleculen kleiner dan aardgasmoleculen zijn, maakt het ook weer spannender omdat hier dus lekkages op de loer zouden kunnen liggen.

De focus voor Kiwa ligt nu onder andere op Nederland enthousiast krijgen voor verdere toepassingen van waterstof en vervolgprojecten. Daarnaast wachten ze de uitkomsten van de pilot in Lochem af. Daar zijn sinds eind vorig jaar 12 (monumentale) woningen over op waterstof.

Energiepunt Apeldoorn
Als toetje gingen we nog langs bij het Energiepunt van Apeldoorn, en dat was er eentje uit de categorie last, but not least. Medewerkers van de gemeente Apeldoorn vertelden een stukje over de plek en welke duurzame materialen gebruikt zijn voor het interieur. Daarnaast deelden ze de ambities van het Energiepunt als experience center en hoe de plek bij gaat dragen aan het energieneutraal maken van de hele gemeente.

We kregen een rondleiding van Aladdin en als Razende Reporter kan ik wel stellen dat er bij het Energiepunt mensen werken met veel vakkennis die graag meedenken over het verduurzamen van jouw woning. Naast het feit dat je veel informatie kunt inwinnen over verschillende maatregelen, kun je ze ook daadwerkelijk bekijken. Dus woon je in Apeldoorn of omgeving? Ga zeker eens langs!

De aanleiding voor dit kennisatelier was een Kamerbrief van oktober 2022 waarin minister Rob Jetten aankondigt dat het zeggenschap over bestaande en nieuwe warmtenetten voor 50 + 1 procent van de aandelen in publieke handen moet komen. Tijdens het kennisatelier deden Roy Hendriks en Hans Otten van Expertteam Warmte uit de doeken wat de nieuwe wet zal gaan betekenen voor gemeenten en voor Gelderland in het bijzonder.

Deze eisen aan het eigenaarschap zijn vastgelegd in de Wet Collectieve Warmtevoorziening (WCW) die op 1 januari 2025 van kracht gaat als deze na de Tweede Kamer-verkiezingen nog steeds op steun mag rekenen. Deze wet betekent veel voor de toekomstige rol van gemeenten bij het organiseren, financieren en beheren van warmtenetten.

Het idee achter de WCW is dat er een kavel wordt bepaald waar een warmtenet wordt gerealiseerd en geëxploiteerd voor een aanwijsperiode van 30 jaar. Zulke kavels plus de technische oplossing zijn al vastgelegd in de Transitievisie Warmte. Het idee achter de kavelsystematiek is dat het beheer ook overdraagbaar is.

De werkzaamheden worden uitgevoerd door een integraal warmtebedrijf. Dat wordt integraal genoemd omdat levering en netbeheer in handen van dezelfde partij zijn. Er is dus geen sprake van een gesplitst model. Gezien de lokale gebondenheid is er sprake van een natuurlijk monopolie. Niet alleen aan de kant van het warmtebedrijf, maar ook aan de eigenaarszijde stelt de WCW eisen, namelijk dat 50% (+ 1 aandeel) in publieke handen moet zijn.

Dit betekent een grote verschuiving omdat op dit moment 90-95% van de warmtenetten in handen van private warmtebedrijven is. Dat betekent dat er kennis, kunde, capaciteit en investeringskapitaal moet worden opgebouwd bij publieke partijen. Dat heeft tijd nodig. Daarom is er ook een overgangsfase of ingroeiperiode van 7 jaar vastgelegd waarbinnen private partijen nog een meerderheidsbelang mogen hebben als zich geen publiek bedrijf aandient. Daarna geldt de nieuwe eis.

Uitzonderingen
Er zijn wel een paar uitzonderingen geformuleerd:

• Kleine warmtenetten (<1500 WEQ) mogen volledig privaat.
• Private partijen mogen bestaande netten/kavels uitbreiden.
• Volledig private marktordening in ingroeiperiode mogelijk.

Als gemeente of andere publieke instantie ben je volledig eigenaar van een integraal warmtebedrijf dat zelf de operatie uitvoert. Dit is een logische stap als er al kennis, kunde en capaciteit beschikbaar is, anders is het erg ambitieus. Een voorbeeld van een dergelijk warmtebedrijf is HVC dat in handen is van een aantal gemeenten en waterschappen.

Deze variant verdeelt het aandeelhouderschap over een publieke en een private partij waarbij de publieke partij een meerderheidsbelang heeft. Op dit moment zijn de signalen uit de markt dat ze daar niet op zitten te wachten, omdat het doorslaggevende zeggenschap bij publieke partij ligt. Dit brengt veel risico’s met zich mee. Er wordt tegelijkertijd wel gekeken welke instrumenten bestaan om de commerciële belangen toch te beschermen.

Een andere mogelijke contractvorm komt uit de grond-, weg- en waterbouw, de zogenaamde Design, Build, Maintain (DBMO). Daarbinnen worden het ontwerp, de bouw, het onderhoud en de exploitatie door één opdrachtnemer uitgevoerd.

Dit is een optie als kennis, kunde en capaciteit nog niet aanwezig zijn bij de publieke partij. Dan moeten ze een partij inzetten om werkzaamheden te laten uitvoeren. ETW verwacht dat marktpartijen hierop zullen instappen. Dit omvat immers minder risico voor private partij dan mede-aandeelhouder zijn.

Hier zijn wederom twee smaken, namelijk 100% publiek eigenaarschap en < 50% eigenaar door de private energieleverancier (ESCo).

Naast gemeenten kunnen bijvoorbeeld ook bewoners of netbeheerders kwalificeren als een publieke partij. Ze kunnen zich organiseren in een warmtegemeenschap. Een warmtegemeenschap kwalificeert als publieke partij, omdat ze geen winstoogmerk heeft. Dit betekent dat ze (een deel van) het vereiste publieke aandeel mogen invullen.

Een warmtegemeenschap kan gezien worden als energiecoöperatie zonder winstoogmerk. Diverse partijen kunnen deelnemen in de warmtegemeenschap. Denk hierbij aan vastgoedeigenaren en bewoners binnen een wijk maar bijvoorbeeld ook de gemeente of lokale netbeheerder. Een warmtegemeenschap heeft aan dezelfde voorwaarden te voldoen als een professionele partij wanneer deze de rol van aandeelhouder vervult binnen een integraal warmtebedrijf.

In Gelderland zijn veel kleinere kernen waar kleinere warmtenetten kunnen worden ontwikkeld. Zodoende is het waarschijnlijk dat niet alle gemeentes de expertise, het kapitaal en de capaciteiten in huis hebben om dat uit te voeren.

Daarom heeft de provincie Gelderland het initiatief genomen tot het Gelders Warmte Infrabedrijf. Dat is een samenwerking tussen een technische partner (Firan), de provincie en een provinciaal fonds (Oost NL). Met hulp van het GWIB beschikken Gelderse gemeenten wel over de financiële, inhoudelijke en technische slagkracht om een warmtenet te ontwikkelen. Ze ondersteunen als holding gemeenten van de eerste ontwikkelingen tot aan de uiteindelijke exploitatie van de warmtenetten. Uiteindelijk wordt na realisatie een gezamenlijke BV opgezet, namelijk het Lokale Warmte Infrabedrijf.

Bij bewoners in wijken zit vaak veel enthousiasme en bereidheid om met buurtgenoten aan de slag te gaan. Dat soort initiatieven vormen een cruciale schakel in de warmtetransitie, maar het is een uitdaging om dat enthousiasme ook te kanaliseren en vast te houden. Daarom hebben vijf verschillende organisaties die bezig zijn met burgerparticipatie de handen in een geslagen in de Participatiecoalitie.

Sinds 2019 vormen ze een ondersteuningsstructuur aan om samenwerking tussen gemeente en bewonersinitiatieven te verbeteren; op die manier hebben ze al 190 initiatieven geholpen om tot afspraken te komen. Tot die partijen behoren Buurkracht en Klimaatstichting HIER, tevens onze kennispartners in het tweede kwartaal van 2023. Djoera Eerland van Buurkracht en Jan Zuilhof van Klimaatstichting HIER deelden tijdens het kennisatelier alles over het organiseren van participatie.